چکيده

مقدمه

مسيل مجراي طبيعي است كه روان آب حاصل از باران ، برف و رگبار ها موقتاً در آن جريان پيدا مي كند . در گذشته هاي دور انسان براي دسترسي بهتر و آسان تر به آب براي امورات كشاورزي و عمراني در جوار رودخانه ها و مسيلها سكونت گزيده است.به مرور زمان با توسعه شهرها و رشد جمعيت مسيلها در معرض تخريب و آلودگي قرار گرفته اند . شناخت عوامل آلاينده مسيل ها و كنترل آنها باعث مي شود شهرها به صورت محيط هاي جذاب و سالم تري براي زندگي در آيند و شهرنشينان احساس امنيت بهداشتی بيشتري داشته باشند .

روش کار

بررسی عوامل آلوده كننده مسيل

1 - فرسايش در حوضه بالا دست مسيل

آبي كه در مسيل جريان مي يابد حاصل نزولات جوي است . آب باران و برف خالص ترين آب است ، اما ضمن نزول به سمت زمين غبار و گازهاي موجود در هوا را در خود مي گيرد و شكلي اسيدي مي يابد . اين آب در اثر جاري شدن در سطح حوضه آبخيز باعث فرسايش و حمل ذرات خاك ، لاشبرگ و خار و خاشاك مي شود. قسمتي از مسيل كه خارج از منطقه مسكوني است آلودگي آب آن در اولين سيلاب بيشترين آلودگي را دارد ولي در سيلاب هاي بعدي رسوبات معلق و بار كف كه ناشي از پديده فرسايش حوضه و كف كني مسيل است ، بيشترين غلظت را به خود اختصاص مي دهند .شکل (1) فرساِِِيِش و توليد رسوب را در سرشاخه مسيل نشان می دهد.

2- كثافات و لجن های خياباني

آلودگي ثانويه در قسمتي از مسيل كه در منطقه مسكوني قرار دارد اتفاق مي افتد. در منطقه مسكوني ابتدايي ترين نوع مواد آلاينده كثافات و لجن هاي حاصل از خيابانها و معابر و جوي ها است كه به مسيل وارد مي شوند . ميزان و مقدار اين مواد بستگي به فعاليت هاي تنظيفی شهرداري در شهرها دارد . هر چه سطح شهر تميز تر و جوي ها فاقد لجن كمتري باشند ، دريافت آلودگي مسيل كمتر خواهد بود .

3 - فاضلاب

نوع ديگر آلاينده هايي كه به مسيل ها وارد مي شوند ، فاضلابها هستند. در برخي شهرها فاضلاب ناشي از شستشوي آشپزخانه ، حياط و حتي حمام به جوي خيابان ريخته شده و به مسيل منتهي مي گردند . در برخي شهرها كه منطقه مسكوني سنگلاخ و فاقد چاه جذبي و شبكه جمع آوري فاضلاب هستند علاوه بر فاضلاب فوق ، فاضلاب خانگي خروجي از سپتيك تانك يا گند گاه مستقيما به مسيل وارد مي شود . نمونه عينی اين پديده در شهر اراک قبل از اجرای طرح جمع آوری فاضلاب قابل مشاهده بود.

برخي مسيل ها نيز فاضلاب صنايع کوچک مثل سنگبري ، ماسه شويي ، صنايع غذايي ، موزاييك سازي به آنها وارد مي شوند . مسيل شهری اراک نمونه اينگونه مسيل ها است.

4 - زباله هاي خانگي

مواد زايد جامد شهري ( زباله هاي خانگي ) نيز در آلودگي مسيل ها نقش اصلي را دارند . زباله ها و نخاله ها معمولا به مسيل هايي ريخته مي شوند كه ساماندهي نشده اند و معمولا از حاشيه شهر عبور مي كنند . مسيلهاي ساماندهي شده اي كه از داخل شهر مي گذرند معمولا كمتر در معرض زباله ها و نخاله هل قرار مي گيرند . عاملان تخليه زباله به مسيل را مي توان به صورت زير نام برد :

- خانوارهاي ساكن در نزديك مسيل كه از نظر فرهنگي در سطح پايين قرار دارند. اين افراد كه معمولا عده ي كمي را تشكيل مي دهند به جاي قراردادن زباله در جايگاه های مشخص شده توسط شهرداري ، به علت نزديكي به مسيل ترجيح مي دهند زباله را به مسيل بريزند.

- عابران گذري

اين دسته افراد معمولا ضمن عبور از كنار مسيل آسان ترين روش خلاصي از زباله و ضايعات را تخليه يا انداختن آن به مسيل مي دانند . مثل انداختن سبزه ها در ايام سيزده نوروز ، ريختن لباس هاي كهنه و اشغال حاصل از بسته بندي اشيا .

- مغازه داران

عمدتا زباله ها را مغازه ها به جوی ها می ريزند و منتهی به مسيل ها می گردد. شکل (2) اين مطلب را تاييدمی نمايد

- برخي رفتگران منطقه كه به مسيل دسترسي دارند ، زباله هايي را كه شب از در منازل جمع آوري نشده است ، به درون مسيل می ريزند تا مجبور نباشند آن را در مسير طولاني حمل کرده و به جايگاه انتقال دهند .

در شهر تهران روزانه 5476 تن زباله توليد مي شود كه 28 تن آن به نهرها ريخته مي شود {1}.

5 - نخاله های ساختمانی

نخاله هاي ساختماني معمولا توسط وانت بارهاي كوچك ، سه چرخه ها و خانوارهاي همجوار به مسيل ريخته مي شوند .

6 - ضايعات درختی

عوارض آلودگي مسيل

مواد گوناگوني كه به عنوان آلاينده وارد مسيل مي گردند هر كدام به تنهايي يا آميخته با هم اثرات سوئي را در مسيل و در طبيعت ايجاد مي كنند.

فاضلاب

زباله ها

زباله هاي ريخته شده در مسيل محل كه در كناره ديواره ها انباشته مي شوند بوي آنها باعث اذيت و آزار مردم مي شود . همچنين زباله باعث جذب مگس و پشه شده و محل بسيار مناسب براي توليد ، تكثير و پرورش يافتن جوندگان و حشرات مي باشند. موش كه امروزه مشكل بيشتر شهر هاي بزرگ است ، يكي از كانونهاي توليد و تكثير ان مسيل ها ي شهري بي سر و سامان هستند . موش مي تواند 21 نوع بيماري را سبب شود . مبارزه با موش ها هزينه زيادي را به شهرداري ها تحميل مي كند. طبق آمار بيش از 90 درصد آبگرفتگی های معابر تهران به علت زباله هايی است که در مسيل ها ريخته شده است. بوجود آمدن چاله های ناشی از کف کنی سيلاب در بستر مسيل ها و از طرفیپرشدن اين گودال ها با فاضلاب و زباله محيط بسيار خطر ناکی ايجاد می کند. در مسيل کن در محدوده منطقه 22 شهرداری تهران يک کارگر بعلت سقوط در همين چاله ها جان خود را از دست داد. جمع آوری 2 ميليون تن زباله و لجن از طرِق لايروبی سالانه 13 ميليارد تومان به شهرداری تهران تحميل ميکند{4}. اين نمونه کوچکی از هزينه های گزافی است که دولت و ملت بايد بعلت بی سروسامانی مسيل ها تحمل نمايندد

ضايعات باغچه اي

شاخه شكسته درختان در مسيل باعث ايجادمشكلات گرفتگي دهانه پل ها و بالازدگي آب مي شود. در بهار 1385 به علت بالازدگي آب مسيل ها در تهران 18 مورد تخريب ساختمان و790 ميليون ريال خسارت وارد شده است و به علت پخش آب در معابرو فروكشي سطح معابر و خيابان ها در همين تاريخ 2 مورد مرگ و 11 مورد مصدوميت اتفاق افتاده است {1 }.

نتايج

راهكارهاي كاهش و كنترل آلودگي مسيل ها

- نصب تابلو هايي در طول مسير مسيل با درج عبارت هايي مثل(ريختن زباله ممنوع) يا( ريختن زباله و نخاله تحت پيگرد قانوني قرارمي گيرد).

- آموزش عمومي محيط زيست از طريق رسانه ها با تاكيد بر نمايان ساختن اثرات سوء ريختن زباله فاضلاب و... به مسيل ها.

- ايجادشبكه جمع اوري فاضلاب در مناطق سنگلاخ و شيبدار شهر به منظور جلوگيري از ورود فاضلاب خام يا خروجي از سپتيك تانك ها به مسيل.

- هشدار هاي كتبي به خانوارهاي مستقر در اطراف مسيل مبني بر عدم ريزش زباله ، فاضلاب و ضايعات كشاورزي به مسيل .

- هشدارهاي كتبي به مصالح فروشان كه داراي سه چرخه هاي حمل نخاله مي باشند.

- مسقف كردن مسيري از مسيل كه در نقاط پر رفت و آمد و شلوغ قرار گرفته به منظور جلوگيري از سقوط انسانها ، وسايل نقليه و ريختن زباله در آن . شكل (2) مسيل مسقف شده را نشان میدهد.

- قبل از نقطه ي مسقف شبكه فلزي به ابعاد مناسب قرار داده مي شود كه زباله هابه داخل مسير مسقف برده نشوند.

ا- حداث ديواره هاي حفاظتي در اطراف مسيل در نقاط شلوغ .

- حصار كشي اطراف مسيل با تورهاي سيمي در مناطقي كه مردم اقدام به ريختن زباله مي كنند.

- تعيين محل هاي خاص براي تخليه نخاله هاي ساختماني اندك كه حاصل توليد كارهاي ساختماني كوچك مي باشد در نقاط مختلف طول مسير مسيل زيرا كسي كه فقط يك يا دو گوني نخاله دارد رغبت به انتقال آن به خارج شهر ندارد.

- پاكسازي مسيل قبل از شروع بارندگي در مسيل هايي كه وسيله نقليه در آن مي تواند رفت و آمد كند

- ساماندهي اطراف مسيلها را نبايد از نظر دور داشت بخصوص مسيلهاي كه در حاشيه شهرها قرار دارند را مي توان سر و سامان داد و به عنوان تفريح گاه يا موارد ديگر مورد استفاده قرار داد . نمونه اين پديده تصويب طرح احداث درياچه 11 ميليون متر مكعبی مسيل كن در شهرداري منطقه 22 تهران است {5}.

نتيجه گيري

مسيل هايي كه از مناطق مسكوني عبور مي كنند همواره در معرض هجوم تخليه فاضلابها ، زباله ها وضايعات كشاورزي باغچه اي قرار دارند. اين آلاينده ها علاوه براينكه سيماي مسيل را پلشت و زشت جلوه مي دهند ، عوارض و مشكلات خاصي در آب و خاك ايجاد مي كنند .بنا بر اين شهرداريها ميبايست ساماندهي مسيل هاي شهري را در اولويت كاري خود قرار دهند.عدم توجه به مسائل زيست محيطی باعث شده تا ايران در جهان حائز رتبه 132جهان باشد. عدم برنامه ريزی در مورد مسائل زِست محِيطی شهری فردا هزينه های مضاعفی را بر ملت و دولت اجبار خواهد نمود.

منابع

{1} روز نامه ايران مورخ 7/2/ 1382 .